Sinh năm 1942 tại Hà Nội, quê gốc Nội Duệ, Tiên Du, Bắc Ninh, Nguyễn Hải Yến là một trong những nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp cho việc tìm hiểu và lưu giữ lịch sử mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX.

Bà là cựu học sinh Trường Trưng Vương, Hà Nội, tốt nghiệp Khoa Văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, niên khóa 1960–1964. Từ năm 1964 đến 1970, bà công tác tại Viện Mỹ thuật, Bộ Văn hóa; từ năm 1971 đến 1998, làm việc tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Bà đồng thời giảng dạy tại Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh, Trường Cao đẳng Báo chí – Truyền hình và Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội.

Hơn nửa thế kỷ gắn bó với mỹ thuật Việt Nam, Nguyễn Hải Yến dành nhiều tâm huyết nghiên cứu hội họa Việt Nam qua các thời kỳ, đặc biệt là những giai đoạn đặt nền móng cho mỹ thuật hiện đại. Các công trình của bà góp phần làm sáng tỏ chân dung, sự nghiệp và vị trí của nhiều họa sĩ quan trọng trong lịch sử mỹ thuật nước nhà.

Một số công trình tiêu biểu gồm: Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh (1992); Họa sĩ Tô Ngọc Vân (đồng tác giả, 1982); Mỹ thuật một thời Hà Nội (đồng tác giả, 2010); Mỹ thuật Việt Nam giai đoạn cận đại 1930–1945; các bài viết về họa sĩ trong Từ điển Bách khoa Toàn thư; và Sách hội họa Hà Nội – Những ký ức còn lại, xuất bản bởi PICTURE Art Foundation, Hoa Kỳ (2010), tác phẩm được trao Giải thưởng của Hội đồng Lý luận Trung ương.

Với nền tảng nghiên cứu lâu năm, kinh nghiệm trực tiếp làm việc tại các cơ quan chuyên môn và bảo tàng, cùng sự am hiểu sâu rộng về lịch sử mỹ thuật Việt Nam, Nguyễn Hải Yến đã góp phần quan trọng vào việc nhận diện, tư liệu hóa và truyền bá những giá trị của mỹ thuật dân tộc đến với công chúng trong và ngoài nước.

Trong cuốn sách Nguyễn Gia Trí – Huyền thoại sơn mài Việt Nam, những nghiên cứu và chia sẻ của bà là một nguồn tư liệu quan trọng, góp phần đặt Nguyễn Gia Trí vào đúng bối cảnh lịch sử và tiến trình phát triển của mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX.